Piše: prof. dr. Ahmed Kico
Husein Čepalo četrdeset godina je recentno i odgovorno istraživao historiju Prusca, Donjeg i Gornjeg Vakufa, Bugojna, Kupresa, Susidgrada, a u okviru njih povijest stećaka, hanova, musafirhana, utvrda, crkava, džamija i drugih materijalnih i duhovnih spomenika Skopaljske doline. Svoju 14 knjigu posvetio je VESELOJ STRAŽI (Prilozi istoriji Vesele straže, Maloga sela, Sultanovića, Crniča, Vrpeći, Jaklića, Vrbanje, Bugojna, Golog Brda i Mračaja). Stari grad Vesela Straža sa svojim suburbiumom bila je politčko, privredno, kulturno i duhovno sjedište uskopaljske doline u srednjem vijeku do osmanlijskog osvajanja. Vesela Straža je bila kraljevski grad kako se navodi u povelji ugarske kraljice Barbare 1414. godine“. Pored navedenog, Čepalo je kroz svoja istraživanja došao do vjerodostojnih činjenica prema kojima „preko Vesele Straže išli su putevi za Dalmaciju i to preko Kupresa, Livna i Klisa, u dolinu Bosne, preko Poriča i Prusca za dolinu Vrbasa. Jednim krakom ovuda je prolazio put Salona – Argentarija. (Salona je bio glavni grad provincije Dalmacije u rimskom periodu)“.
Čepalova knjiga VESELA STRAŽA (Prilozi istoriji Vesele straže, Maloga sela, Sultanovića, Crnića, Vrpeći, Jaklića, Vrbanje, Bugojna, Golog Brda i Mračaja), strukturirana je u više tematskih cjelina-poglavlja kao što su:
Vesela Straža u kojem su prezentirane osnovne činjenice o nastanku, razvoju, mjestu i funkciji u razvoju bosanske države, te prestanku njenog značaja u kasnijem periodu. Izuzetno su zanimljive i korisne činjenice koje Čepalo navodi prema kojima se „selo Vesela Straža sastojala od nekoliko mahala, od kojih je prva mahala Mehmeda Mustafa-bega, sina Skender-paše to je ustvari današnje selo Vesela, a ostale: mahala Crniče, mahala Jaklić drugim imenom Malo Selo i mahala Golo Brdo. Danas ove mahale su zasebna sela, ili gradske četvrti.“;
Promotori: Mulo Hadžić, Amer Čolak, dr. Ahmed Kico i dr. Dževad Drino
U okviru poglavlja o Veseloj Straži, autor prezentira i jako zanimljive činjenice koje se odnose na naselje Mračaj. S tim u vezi, Čepalo navodi da se „Mračaj nalazi istočno od kupreškog sela Kuta, pod planinom Šapčenicom nagnuto je prema Veseloj, pa mu vode teku u Vrbas. Tako je je Mračaj iza 1945. godine pripadao Bugojnu“.;
Prema istraživanjima Čepala, naselje „Sultanovići se nalazi na sjeveroistočnoj strani Vesele. Ovo je staro naselje, o čemu svjedoče arheološki nalazi iz prahistorijskog, antičkog i srednjovjekovnog perioda. U Sultnovićima na Glavici (Gorica) 1949. godine registrirani su tragovi prahistorijske gradine s manjim naseljem“.;
Malo selo, nalazi se na sjeveroistočnoj strani Vesele. Ovo bivše samostalno naselje s područja današnje općine Bugojno, za vrijeme socijalističke Bosne i Hercegovine 60-tih godina 20. stoljeća je pripojeno gradskom naselju Bugojno“.;
Bez obzira što u naslovu knjige nije eksplicite navedeno, Čepalo predstavlja i veoma interesantne i važne činjenice o lokalitetu Čipuljić za kojeg navodi da je „danas prigradsko naselje, nekad se zvalo Čipuljići, nalazi se jugozapadno od Bugojna i graniči sa Poričem, Veselom, Karadžama i Kotezima. Kroz Čipuljić vodi put iz Bugojna za Kupres i dalje za Livno. Prahistorijsko i antičko naselje na Gradni i Rudinama (Grudinama) uticale su na kasniji razvoj ovog naselja. Poričnica je jedini riječni tok koji prolazi kroz Čipuljić, ona izvire ispod Stožera i duga je blizu 20 kilometara. Ovo selo je imalo dosta elemenata gradskog života…“ Također, autor ističe da „u Čipuljiću postoji pravoslavna crkva sagrađena 1853 .godine“, te je „malo mjesta u Bosni kao Čipuljić da imaju ostatke iz svih razdoblja historije. Tu su pronađeni ostaci iz prahistorije, antike, ranog krišćanstva, srednjega vijeka, a na arheološkom lokalitetu Pod nađen je najstariji zapis na umbroetrurskom jeziku iz cca 600 godina prije naše ere. To je sada čuvena Bugojanska vaza, kako je u štampi nazvana“.;
Crniče se prema istraživanjima Čepala „spominje kao jedna od mahala Vesele Straže. Selo je vrlo staro, a tome svjedoče lokaliteti Zidine i Zgon… Selo Crniče, navedeno je u vakufnami Mustaj-bega Skenderpašića iz 1517. godine kao vakufsko dobro“.;
Vrbanja je naselje koje prema istraživanjima autora, danas obuhvata veći dio Crniča i ona je „dobila naziv po vrbama. Vrbanja se zvao lokalitet oko Čizminih kuća. Prigradsko naselje Vrbanja, danas je organizirano kao mjesna zajednica, nalazi se jugoistočno od Bugojna, uz magistralni put Bugojno – Gornji Vakuf, čine je Vrbanja I, Vrbanja II, Gornjevakufska i Zeleni put“.;
Istraživanja koja je Čepalo uradio, pokazuju da je naselje „Vrpeć 1. januara 1979. imalo 53. kuće i 289 stanovnika, udaljeno je 3 kilometra i nalazi se na jugozapadnoj strani Bugojna. Vrpeć je dobilo naziv prema geografskom položaju, izgleda kao pričvršćena na jednoj strani, pa otuda i sam naziv sela“.;
Jaklić je naselje za kojeg Čepalo navodi da je „danas gradska mahala Bugojna. U vakufnami Mustaj-bega Skenderpašića 1517. godine Jaklić je upisan kao vakufsko imanje. U defteru iz 1574. godine Jaklić je popisan kao zaselak Vesele Straže. Zanimlljivo da je uz naziv Jaklić navodi i „drugim imenom Kućice“, što je stariji naziv za selo. U selu su popisana 4 mlina i 11 domaćinstava“.;
Čepalova istraživanja koja se odnose na Golo Brdo, ukazuju da se ovo naselje „u vakufnami Mustajbega Skenderpašića iz 1517. godine spominje kao mahala Vesele Straže. Golo Brdo je odavnina bilo naseljeno što svjedoče prahistorijske humke, nekropole stećaka i greblja sa starim nišanima. Jedan zanimljiv spomenik naše bosanske arhitekture bilo je Hodžića kuća koja je poticala još iz turskog perioda“.;
Panorama Vesele snimljena sa lokaliteta Vesele Straže – 2003.
Zanimljivo je da Čepalo u ovoj knjizi (Prilozima) koja se prije svega odnosi na Veselu Stražu i okolna naselja (Malo Selo, Sultanovići, Crniče, Vrpeć, Jaklić, Vrbanja, Bugojno, Golo Brdo i Mračaj) prezentirao i veoma recentne činjenice o nastanku i razvoju Bugojna. Pored ostalog, autor ističe da se „u defteru iz 1574. godine prvi put spominje naselje Bugojno. Nahija Skoplje i Vesela Straža pripadalo je prusačkom kadiluku koji se nalazio u sastavu Kliškog sandžaka. U defteru iz 1604. godine popisane su dvije baštine i 7 čifluka od kojih je jedan u posjedu zaima Osman-bega, sina Malkoč-bega. U Joklama defteru za 1869. godinu Bugojno se spominje kao selo u kazi Prusac. U jednom turskom dokumentu Bugojno se spominje 1830. godine kao mahala Prusca. Također, Čepalo svoja istraživanja o naznačenom periodu zaključuje spoznajom „da se Bugojno od prvobitnog trgovišta i prusačke mahale 1830. godine razvilo upravo u urbano naselje. Bugojno je nastalo na sredokraći između sela Donjići, Jaklića i Malog Sela“.
prof. dr. Ahmed Kico
Izvor: Bug.ba
